۵) «الله/إله» در خانواده زبان‌های سامی: مقایسه علمی و روشن

از نظر زبان‌شناسی تطبیقی، عربی، عبری و آرامی در خانواده زبان‌های سامی قرار می‌گیرند.
بسیاری از واژه‌های بنیادیِ دینی (از جمله واژه‌های مرتبط با «الوهیت») در این خانواده، هم‌ریشه هستند.

۵.۱) «إله» چیست و چه نسبتی با «الله» دارد؟

در عربی کلاسیک، إِلٰه یعنی «معبود/خدا/الهه» (به‌معنای موجودِ مورد پرستش).
«الله» در تحلیل رایج، نام خاص خداوند یگانه است و با «الإله» (ال + إله) نسبتِ تاریخی/واژگانی مطرح می‌شود.
در منابع لغوی و مدخل‌های زبان‌شناسی نیز به ریشه سامیِ مرتبط اشاره می‌شود. 4

۵.۲) هم‌خانواده‌های عبری و آرامی (در حدّ مقایسه زبانی، نه ادعای اعتقادی)

در عبری، واژه‌هایی مانند Eloah و Elohim و در آرامی شکل‌هایی مانند Alāhā/Elāh دیده می‌شود
که از نظر خانواده زبانی با ریشه‌های سامیِ مربوط به «الوهیت» مرتبط دانسته می‌شوند. 5

۵.۳) یک «نقشه ذهنی» ساده

خانواده سامی
  ├─ عربی: إله (god/deity)  → الله (نام خاص)
  ├─ عبری: Eloah / Elohim (کاربردهای متنوع در متن)
  └─ آرامی: Alāhā / Elāh (کاربردهای متنی)

برای مراجعه لغوی: پایگاه «Lane’s Lexicon» (واژه‌نامه عربی-انگلیسی کلاسیک) یکی از منابع مشهور در مطالعات عربی است. 6

۶) پیوند علمیِ زبان با پیوند اعتقادیِ توحید

زبان‌شناسی به ما می‌گوید یک واژه چگونه ساخته شده و در خانواده زبانی چه نسبت‌هایی دارد؛
اما عقیده توحید می‌گوید این واژه در ایمانِ اسلامی دقیقاً به چه حقیقتی اشاره می‌کند:

• الله در اسلام، نامِ خدای یگانه است؛ نه یک «گونه» از خدایان.
• اللهم در دعا، نقطه «قطع امید از غیر» و «اتصال مستقیم» به خداست: خطابِ رسمیِ طلب و تضرع.
• و وقتی قرآن می‌گوید: قُلِ اللّٰهُمَّ… یعنی خداوند «ادبِ خطاب» را هم آموزش می‌دهد. 7

۶.۱) چرا «اللهم» در دعاها این‌قدر پرکاربرد است؟

• از نظر زبانی: کوتاه، رسمی، و قالب‌شده برای دعا
• از نظر بلاغی: شروعِ دعا را «متمرکز» و «باشکوه» می‌کند
• از نظر معنوی: اعلان توحید در ابتدای هر درخواست

۷) جمع‌بندی دقیق (در سه جمله)

• اللهم در نحو عربی یک قالب نداییِ اختصاصیِ «الله» است؛ تحلیل رایج: حذف «يا» و افزودن «ميم العوض». 8
• الله/إله از نظر مقایسه زبانی، در خانواده سامی با واژه‌های نزدیک در عبری/آرامی هم‌خانواده است، اما هم‌خانوادگی زبانی الزاماً همسانی اعتقادی نیست. 9
• اسلام «اللهم» را به عنوان ادبِ دعا تثبیت می‌کند و آن را در مسیر توحید ناب به کار می‌گیرد. 10

منابع منتخب برای مطالعه بیشتر

• بحث نحویِ میمِ «اللهم» در متون کلاسیک عربی (گزارش اختلاف بصری/کوفی و نظر جمهور). 11
• شرح فشرده و آموزشی درباره «اللهم» و اینکه میم عوض از «يا» است (گزارش مشهور نزد جمهور). 12
• Lane’s Lexicon (واژه‌نامه کلاسیک عربی-انگلیسی) برای ریشه‌ها و کاربردهای عربی. 13
• مدخل «Ilah» و اشاره به ریشه سامی و هم‌خانواده‌ها (برای دید کلی زبان‌شناختی). 14
• تفسیر آیه «قل اللهم مالك الملك» به عنوان نمونه قرآنیِ کاربرد «اللهم» در ادب دعا. 15